|
TAHIL HASTALIKLARI
Tarımsal üretimde verimi arttıran çevre
faktörleri çoğu zaman ona zarar veren
mikroorganizmaların da gelişmesi için uygun koşulları
sağlamaktadır. Örneğin ülkemizde özellikle Orta Anadolu
Bölgesinde yüksek yağış verimin artmasını sağlayan en
önemli etkendir. Ancak hastalık etmenleri de nemli
ortamlarda daha iyi geliştiğinden, yüksek yağıştan
dolayı beklenen verim artışı çoğu zaman
gerçekleşmemektedir. Geçen sezon yıllık yağış
ortalamanın çok üstünde olmuş ve çiftçiler yüksek verim
beklemişlerdir. Fakat yetiştirilen buğday çeşitlerinin
sarı pasa, arpa çeşitlerinin de yaprak lekesi
hastalıklarına karşı duyarlı olması nedeniyle yüksek
oranda verim kaybı olmuş ve beklenen yüksek verim
alınamamıştır. Bu nedenle verimi ve ürünün kalitesini
yükseltmek için bu mikroorganizmaların yol açtığı
hastalıklarla mücadele etmek zorunludur. Hastalıklarda
mücadelede başlıca üç yol vardır:
1.
Kültürel Tedbirler: Daha erken ekim, geç ekim, sık ekimden ve aşırı gübre
kullanımından kaçınma, yabancı otlarla mücadele,
bitkinin kuvvetli gelişmesini sağlayacak şekilde uygun
oranda ve zamanda gübreleme gibi bazı kültürel
yöntemlerle hastalıklarla savaşta başarılı
olunabilmektedir. Ancak bu tedbirler çoğu zaman yeterli
olmamaktadır.
2.
Kimyasal Kullanılması: Hastalıklarla savaş konusunda izlenen en yaygın yöntem ise
kimyasal yöntemdir. Tohum ilaçlanarak ekilmekte veya
bitki gelişmesinin değişik dönemlerinde yüzeysel
ilaçlama yapılarak hastalıklarla mücadele edilmektedir.
Ancak bu şekilde mücadele de her hastalık için ekonomik
olmamaktadır. Ayrıca çevrenin kirlenmesine yol
açtığından mümkün olduğunca kaçınılması gereken bir
yoldur.
3.
Dayanıklı Çeşit Kullanımı: Bugün için hastalıklarla savaşın en ekonomik, en kesin yolu
dayanıklı çeşitler geliştirilerek, bunların
üretilmesidir. Araştırma enstitülerinde çeşit ıslahında
yüksek verim, yüksek kalite, kışa ve kurağa
dayanıklılığın yanında hastalıklara karşı dayanıklılık
en önemli hedefler arasında yer almaktadır. Ancak
herhangi bir hastalığa karşı dayanıklı olarak
geliştirilen bazı çeşitler bir süre sonra
hastalanabilmektedir. Bunun nedeni başka ortamlardan
aynı hastalığın değişik ırklarının taşınması veya o
bölgede mutasyon ile farklı ırkların oluşması ve bu
çeşidin bu yeni ırklara karşı dayanıklılık geni
taşımamasıdır. Bu nedenle dayanıklılık ıslahı
çalışmaları devamlı olmalı ve hastalık etmeninin
fizyolojik değişimi yakından izlenmelidir. Yeni
dayanıklı çeşitler geliştirilmeli veya yüksek verimli
mevcut çeşitlere dayanıklılık geni aktarılmalıdır.
Hastalıkların Belirtileri
Bitkilerde parazitlerin neden olduğu hastalıkların
belirtileri aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir:
a)
Bakterilerin Neden Olduğu Hastalıklar: Yumuşak çürüklük,
yaprak lekesi, yanıklık, damar hastalıkları, tümörler,
vb.
b) Mantarların Neden Olduğu Hastalıklar: Yaprak lekesi,
yumuşak çürüklük, kuru çürüklük, başak (baş) yanıklığı,
yaprak yanıklığı, tane çürüklüğü, gövde çürüklüğü, yumru
çürüklüğü, sürme, rastık, pas, vb.
c) Virüslerin Neden Olduğu Hastalıklar: Klorofil azlığı,
cüceleşme, şekil bozukluğu, aşırı büyümeler, vb.
d) Nematodların Neden Olduğu Hastalıklar: Nematodlar
direkt olarak zarara neden olabildiği gibi virüslerin
taşıyıcısı olarak da zarar yapabilirler. Oluşturduğu
zarar şekilleri: Tümörler, çürüklük, cüceleşme,
kıvrılma, kökte lezyon , tanede bozukluk, vb.
ÜLKEMİZDE TAHILLARIN ÖNEMLİ HASTALIKLARI
Bu
hastalıklardan ülkemizde tahılda en fazla zarar verenler
ve etmenleri şu şekilde sıralanabilir:
1.BAŞAK
HASTALIKLARI
Sürme
(Tilletia foetida, T. caries)
Buğday rastığı (Ustilago nuda tritici)
Arpa açık rastığı (Ustilago nuda hordei)
Arpa yarı açık rastığı (Ustilago nigra)
Arpa kapalı rastığı (Ustilago hordei)
Mısır rastığı (Ustilago maydis)
2.YAPRAK
VE SAP HASTALIKLARI
Sarı pas
(Puccinia striiformis)
Kahverengi pas (Buğdayda Puccinia recondita,
arpada P. hordei)
Kara pas (Buğdayda Puccinia graminis tritici,
arpada P.graminis hordei)
Külleme (Buğdayda Erysiphe graminis tritici,
arpada E.graminis hordei)
Göz Lekesi (Pseudocercosporella herpotrichoides)
Yaprak Lekesi (Arpada Helminthosporium sativum,
buğdayda H. tritici-repentis)
Yaprak Çizgi Hastalığı (H. gramineum)
Arpa Ağ Beneklilik Hastalığı (H. teres)
Arpa Yaprak Yağ Lekesi (Rhynchosporium secalis)
3.KÖK ve
KÖK BOĞAZI HASTALIKLARI
Kök ve
Kökboğazı Çürüklük Hastalıkları (Helminthosporium
spp, Fusarium spp, Ophiobolus spp, Pythium spp...)
4.VİRÜS
HASTALIKLARI
Toprak
Menşeyli Buğday Mozaik Virüsü
Arpa Sarı
Cücelik Virüsü
HASTALIKLARIN AÇIKLAMLARI
1.Sürme
Hastalığı:
Sürme
etmeni kışı spor halinde buğday tanesi üzerinde veya
seyrek olarak da toprak içinde geçirir. Sürme ile
bulaşık tohum ekildiğinde tohumun çimlenmesi sırasında
onun yakınındaki spor da çimlenerek genç fidenin
dokusuna girer. Çimlenen sporlar ilkbaharda bitki
büyümeye başlayınca bitkinin büyüme noktası ile birlikte
büyümesini sürdürür. Bitkide başak teşekkül ettiği zaman
başağa ulaşarak tanenin içini sporla doldurur.
Hastalıklı bitkide boy birkaç cm veya yarı yarıya
kısalır. Bitki mavimsi yeşil-grimsi yeşil bir renk alır.
Yapraklarda küçük lekeler görülebilir. Kök zayıf
gelişir. Başaklanma döneminde başak mavimsi yeşil bir
renk alır ve daha ince ve dağınık bir görünümdedir. Tane
daha kısadır ve içi gri renkli, siyah, kül gibi ve çürük
balık kokulu sporlar ile dolar. Sürme hastalığının
verimi direkt olarak etkisinin yanında sürme ile enfekte
olmuş bitki sağlıklı bitkilere oranla diğer hastalıklara
ve kışa daha da duyarlıdır. Tanede renk bozukluğuna ve
kötü kokuya neden olduğundan kalite ve pazar fiyatını
düşürmektedir. Yağlı sürme sporları yanıcı olduğundan
hasat sırasında biçerdöverde patlama ve yanmalara neden
olabilmektedir.
Kontrol:
Tohum ilaçlamasıyla hastalık kontrol edilebilir. Erken
ekimle de hastalığın etkisi azaltılabilir. Ancak
hastalıkla mücadelenin en iyi ve ekonomik şekli
dayanıklı çeşit ekmektir.
2.Buğdayda Rastık ve Arpada Açık ve Yarı Açık Rastık
Hastalıkları
Buğday ve
arpa yetiştirilen her alanda görülür. Buğday ve arpanın
çiçeklenme zamanında rastıklı başaklardan rüzgarla
taşınarak buğday çiçeklerine konan teliosporlar çimlenir
ve tanenin gelişmekte olan embriyosunu enfekte eder. Bu
başaklardan alınan tohumlar normal bir görünümdedir
fakat rastığın miselini taşımaktadır. Bu tohumlar
ekildiğinde miseller bitkinin büyüme noktası ile
birlikte sistematik olarak ilerler ve çiçeklenme
zamanında başağın çiçek organları yerini siyah spor
kümeleri ile doldurur. Bu sporlar daha sonra rüzgarla
etrafa dağılır ve sadece başak ekseni kalır.
Kontrol:
Ekimden önce tohumlar sistemik etkili ilaçlarla
ilaçlanabilir. Rastığa dayanıklı çeşitlerde ilaçlamaya
gerek yoktur. Buğday çeşitlerinden Bezostaya 1 orta
derecede dayanıklıdır.
3.Arpada
Kapalı Rastık Hastalığı
Açık
rastıktan farkı hastalıklı başaklardaki sporların rüzgar
gibi etkenlerle dökülmemesi ve bulaşma şeklinin çiçekle
değil tohumla olmasıdır. Buğday sürmesinde olduğu gibi
sporlar tohumun yüzeyindedir.
4.Sarı
Pas
Ülkemizde
en yaygın olan pas hastalığıdır. Epidemi olduğu yıllarda
özellikle hastalığa hassas çeşit ekildiğinde %30-40'lara
varan verim kaybına neden olmaktadır. Verim kaybının
yanında tanelerin kırışık ve cılız olmasına yol açtığı
için kalite değerini de azaltmaktadır. Kıştan sonra
havaların yağışlı, rutubetli ve serin geçtiği yerlerde
daha fazla zarar yapar.
Belirtileri:
Diğer iki pasa göre daha erken dönemde görülür. Kışları
daha ılıman geçen yerlerde biraz daha erken dönemde
görülebilir. Sarı renkli sporlar yaprak damarlar
arasında gelişir ve yaprak boyunca devam ederek makine
dikişi şeklinde bir görünüm oluşturur.
Kontrol:
En etkili ve ekonomik kontrol şekli dayanıklı çeşit
kullanımıdır. Kimyasal kullanımı pahalı bir yoldur ancak
genetik bir materyalin korunması amacıyla uygulanabilir.
Tarla koşullarında sarı pasa dayanıklı bazı çeşitlerden
biri de Bezostaya 1 dir.
5.Kahverengi Pas
Ülkemizde
sarı pasa göre daha az yaygın olmasına rağmen diğer
paslara göre daha üniform ve düzenli görülür. Hastalık
erken dönemde gelirse daha fazla verim kaybına neden
olur ve zararı hasada kadar sürer.
Belirtileri:
Kahverengi pas bitkinin yapraklarında görülür. Sporlar
portakal sarısı renkte, yuvarlak veya az oblong ve kara
pasa göre daha küçük olur.
Kontrol:
Dayanıklı çeşit kullanımı en etkili ve ekonomik kontrol
şeklidir. Tarla koşullarında kahverengi pasa dayanıklı
bazı çeşitlere örnek olarak Bezostaya verilebilir.
6.Kara
pas:
Buğday
ekilen her yerde görülmekle birlikte bölgemizde bazı
yıllar zarar yapmaktadır. Hastalık, ilkbaharda hava
rutubeti yükseldiğinde ve ısı 200C'nin üstüne çıktığı
zaman gelişir. Hastalık bitkinin gövdesinde,
yapraklarında, kılçıklarında ve kök hariç her parçasında
görülür. Tane verimi ve kalitesini azaltır. Diğer küçük
tanelileri ve buğdaygil otları da enfekte edebilir.
Belirtileri:
Yazın koyu kahverengi ve genellikle oval şekilli sporlar
meydana getirirler. Bu sporlar oluşurken epidermisi
yırtarak çıkar ve daha sonra siyahlaşırlar.
Kontrol:
Dayanıklı çeşit kullanımı önerilmektedir. Tarla
koşullarında kara pasa dayanıklı bazı çeşitlerden biri
Bezostaya dır.
7.Külleme:
Ilıman ve
yağışlı alanlarda daha sık görülen bir tahıl
hastalığıdır. Fungus bitki yaprakları üzerinde nokta
şeklinde beyaz-gri renkte puslu püstüller halinde
görülür. Uygun koşullarda püstüller birleşir, yaprağın
tamamını kaplayabilir, hatta sap ve başağa kadar
ulaşabilir.
Kontrol:
Hastalıkla mücadelede en güvenilir yol dayanıklı çeşit
ekilmesidir. Sık ekim ve fazla azotlu gübre vermekten
kaçınılmalıdır. Ekim nöbeti de etkili olmaktadır. Etkili
ilaç bulunmaktadır fakat ekonomikliği hesaplanmalıdır.
8.Yaprak
Lekesi Hastalıkları:
Hastalığın etmenine göre farlılıklar göstermekle
birlikte yaprak üzerinde değişik şekillerde lekelerin
oluşmasına ve bazen yaprakların ve bitkinin tamamen
kurumasına neden olurlar. Genellikle tohumla veya
topraktaki bitki artıkları ile bulaşır.
Kontrol:
Sağlıklı temiz tohumluk kullanımı, sık ekim ve fazla
azotlu güb#804040en kaçınılmalı. Tarlada bitki
artıklarının temizlenmesi, yabancı ot mücadelesi ve ekim
nöbeti gibi kültürel tedbirler yararlı olmaktadır. Bazı
etmenlere karşı tohum ilaçlaması da yapılabilir. Varsa
dayanıklı çeşit yetiştirilmelidir.
9.Kök ve
Kökboğazı Çürüklüğü:
Hastalık
etmenleri kökte ve kökboğazında çürümelere yol açar, sık
sık bodurlaşmaya da neden olur.
Kontrol:
Yaprak lekesi hastalıklarında olduğu gibi.
10.Toprak
Menşeyli Buğday Mozaik Virüs Hastalığı
Eskişehir
ve Konya'da buğday ve arpatarlalarında tespit edilen ve
ilkbaharda erken dönemde bitkilerin rozetleşmesi ve
aşırı kardeşlenmesi şeklinde belirtilerle ortaya çıkan
hastalığın virüsten kaynaklandığı ortaya çıkmıştır.
İklimin, hastalığın gelişmesi için uygun gittiği
yıllarda, bazı çiftçi tarlalarında % 80'lere varan verim
kayıpları gözlenmiştir.
Hastalığın kontrolü için agronomik önlemler ve kimyasal
mücadele ekonomik olmamaktadır. Geç ekimle hastalık
kontrolü mümkün olmakla birlikte ekim zamanının
gecikmesi nedeniyle de verimde bir azalma olacağından
önerilmemektedir. Bu virüs hastalığı ile mücadelenin en
etkin yolu hastalıkla bulaşık yerlere dayanıklı çeşit
ekilmesidir. Bazı yerlerde hastalığın etkisinden kısmen
kaçınmak için çiftçiler arpa ekmektedir.
|
